Từ sông Mê Kông đến Viện Mỹ thuật Thành phố Cao Hùng – Bài ca của phối ngẫu nước ngoài dưới ống kính của nhà nhiếp ảnh 湄公河到高美館 藝術家拍出外配之歌

■住在屏東高樹鄉的何靜雯一家人與她的娘家全家福,在高美館相遇、合照。

Chị Hà Tịnh Văn, hiện sống tại xã Cao Thụ (Gao Shù) huyện Bình Đông (Píng Dong), thế nhưng cả nhà chị lại xem được ảnh đại gia đình ở Việt Nam tại Viện Mỹ thuật Thành phố Cao Hùng, và vợ chồng chị đã chụp ảnh lưu niệm với gia đình ở Việt Nam của mình tại đây.

Một nghệ thuật gia muốn đưa tác phẩm của mình vào triển lãm trong Viện Mỹ thuật Quốc Gia, thì người đó phải có thiên tài nghệ thuật cao siêu đến mức nào? Lần đầu tiên đặt chân vào Viện Mỹ thuật Thành phố Cao Hùng, chị Hà Tịnh Văn, phối ngẫu Việt Nam hiện cư ngụ tại xã Cao Thụ huyện Bình Đông, chăm chú ngắm từng tác phẩm nhiếp ảnh, đó là những hình ảnh cuộc sống thường ngày của gia đình chị tại Việt Nam được ghi lại dưới ống kính của nhiếp ảnh gia, với cấu trúc bình dị, đơn giản và chất phác, những dòng chữ màu trắng trên ảnh ghi lại tâm trạng của người nhà. Chồng chị bế con gái đứng ngay bên cạnh, vừa xem vừa tấm tắc: “Cứ như được tận mắt nhìn thấy ba mẹ vợ tôi vậy.”

Để phối ngẫu nước ngoài tự lên tiếng

Từ miền Nam Đài Loan, hướng về vùng đất nằm ở phía Nam bán cầu. Chiều ngày 3 tháng 7, lễ khai mạc cuộc triển lãm với chủ đề “Hướng về nơi xa: Bài hát của Cô dâu Á châu” được diễn ra tại Viện Mỹ thuật Thành phố Cao Hùng, loạt tác phẩm về cô dâu Á châu của nghệ thuật gia Hầu Thục Tư được bắt đầu từ năm 2005, lấy hình tượng của 7 phối ngẫu Việt Nam đang sống tại Bình Đông và gia đình của họ ở Việt Nam để làm chủ đề, dùng đại từ nhân xưng thứ nhất để giới thiệu, đưa người xem bước ra khỏi quan niệm vốn có đối với “Cô dâu nước ngoài”, để họ tự “lên tiếng” vì bản thân.

Hoàng Tôn Quyền – người chịu trách nhiệm tổ chức triển lãm – cho rằng điểm đặc biệt của Hầu Thục Tư là chị không như các nhiếp ảnh gia khác, “chụp xong là quay đi”, từ năm 2005 đến năm 2009, từ lúc chị bắt gặp các biển quảng cáo mang tính chất phụ quyền treo đầy trên đường phố ở các khu vực nông thôn Đài Loan với nội dung: “Cô dâu Việt Nam chỉ cần 180 ngàn, đảm bảo gái trinh”, cũng là lúc tính hiếu kỳ trong chị bắt đầu trỗi dậy. Từ đó, chị bay sang Việt Nam, đến tận 6 tỉnh đồng bằng Nam Bộ, nơi mà người nhà của các phối ngẫu Việt Nam đang sinh sống để tự mình tìm lấy câu trả lời. Đồng thời, chị cũng dần dần làm bạn với các chị em ngoại phối này, lắng nghe từng câu chuyện tâm tư của họ.

Ngoài sự quan tâm, còn có cả hành động thực tế

Trong quá trình nhiếp ảnh và phỏng vấn, Hầu Thục Tư phải đối mặt với rất nhiều vấn đề phát sinh, và từ đó chị cũng vô tình tiếp xúc với các nghị luận của xã hội, có người tưởng chị là nhân viên công tác xã hội, thao thao bất tuyệt kể cho chị nghe về những câu chuyện của các chị em phụ nữ Việt Nam bị người Đài Loan bỏ rơi và hoàn cảnh thương tâm của con cái họ, chị vừa lắng nghe, vừa không ngừng suy nghĩ về vị trí và hành động của mình.

Ông Lý Tuấn Hiền – Viện trưởng tiền nhiệm Viện Mỹ thuật Thành phố Cao Hùng tâm sự, thế giới bên ngoài rất là thú vị, nhưng cũng rất nóng bức, hiếm có nhiếp ảnh gia nào chịu đi ra ngoài để tìm hiểu, Hầu Thục Tư là một ví dụ rất hiếm hoi. Đối mặt với vô số chị em Việt Nam và con cái của họ tại buổi triển lãm, Lý Tuấn Hiền khâm phục sự dũng cảm và tinh thần mạo hiểm của các chị em Việt Nam này, vì ông cho rằng họ dám đối mặt với những nguy cơ tiềm tàng khi vượt biển đến nơi đất khách quê người, so với nhiều người đàn ông khác, họ dũng cảm hơn nhiều !

Ông Lý Tuấn Hiền cho biết, rất nhiều người chất vấn rằng nghệ thuật gia thì có ích gì? Nhưng ông cho rằng, xã hội Đài Loan rất cần các nhà nghệ thuật, mà lại có rất ít nhà nghệ thuật chịu hòa nhập với xã hội, sự tồn tại của nghệ thuật gia nhằm mục đích nhắc nhở xã hội, dùng các ý tưởng sáng tác của họ để khơi dậy ý thức của con người, để họ quan tâm đến từng góc tối bị lãng quên trong xã hội.

Bài & ảnh: Liêu Vân Chương

Phiên dịch: Dương Ngọc Oanh

什麼樣的藝術才可以進入國家級美術館?來自屏東高樹鄉的越南外配何靜雯第一次走進高雄市立美術館,看著牆上的攝影作品,畫面裡是藝術家到她的越南娘家所拍攝的日常影像,沒有炫耀的技法與構圖,素樸簡潔,圖片上以反白字寫出家人的心聲文字。她的丈夫抱著女兒站在一旁,有感而發:「就像親眼看到了我的岳父岳母。」

讓外配自己「發聲」

從台灣南端,望向更南的彼方。7月3日下午,「望向彼方:亞洲新娘之歌」在高雄美術館開幕,藝術家侯淑姿這一系列亞洲新娘作品始於2005年,她以7位屏東的越南外配與她們娘家的影像,透過第一人稱的獨白,跳脫社會對「外籍新娘」標籤化的觀點,讓她們自己「發聲」。

策展人黃孫權認為,侯淑姿的特別之處,在於她有別於一般藝術家「拍完就走」,從2005年到2009年,從她在鄉間看見四處矗立的「越南新娘十八萬,保證處女」的父權宣示招牌時,觸動她的好奇與行動。而後更獨自一人前往到越南下六省的外配原鄉,尋找答案。她並持續與這群被拍攝的外配姊妹成為朋友,傾聽她們的心事。

關注之餘 多了行動

在越南拍攝與訪談的過程中,侯淑姿面臨許多突發狀況,也讓她意外碰觸到許多社會議題,有人以為她是社工,叨叨絮絮地告訴她許多被台灣人拋棄的越南婦女與小孩的悲慘處境,她傾聽之餘,也不斷思索自己的身分與行動。

前高美館館長李俊賢有感而發,外面的世界很有趣,但是很熱,願意走出去的藝術家很少,侯淑姿相當難得。面對現場眾多的越南姊妹與小孩,李俊賢對她們飄洋過海的冒險精神表達敬佩,認為她們敢面對未知挑戰的行動,比許多男人還要勇敢。

李俊賢說,很多人質疑藝術家到底有什麼用?他認為,台灣社會需要藝術家,但沒有很多藝術家願意走入社會,藝術家的存在作用是提醒社會,以創作啟發人們,關注被社會遺忘忽略的角落。

圖文/廖雲章

翻譯╱楊玉鶯